Muzeum Zagroda Korkoszów

Zagroda Korkoszów położona jest w północnej części Czarnej Góry, przy ulicy Zagóra, w pobliżu kościoła pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego. Stanowi oddział Muzeum Tatrzańskiego im. Tytusa Chałubińskiego.Jest to zabytkowa chata chłopska będąca dawniej własnością zamożnej rodziny Korkoszów (natomiast chatę biednej rodziny – Sołtysów – można oglądać w sąsiedniej miejscowości – Jurgowie, obecnie również stanowi oddział muzealny).

Zagroda w Czarnej Górze stanowi interesujący przykład rozwoju spiskiej zagrody od dwubudynkowej (chałupa i stajnia) z końca XIX w., do wielobudynkowej zabudowanej w kształt litery ,,U” uformowanej ostatecznie w latach 30. XX stulecia. Najstarsze budynki, tj. chałupę składającą się z sieni i izby oraz stajnię, wybudował pod koniec XIX w. Alojzy Chyżny. Natomiast kiedy powrócił z Ameryki, rozbudował całą zagrodę, miało to miejsce w 1919 r. Do chałupy dostawił od strony drogi, wielką izbę z komorą, a do stajni boisko i owczarnię. Około 1924 r. jego córka Elżbieta wyszła za mąż za Sebastiana Korkosza, z którym zamieszkała w jego rodzinnej chałupie. Młodzi nie mieli rodzeństwa i odziedziczyli po rodzicach cały majątek – 12 ha ziemi, co w tym czasie świadczyło o zamożności. W kolejnych latach przyszły na świat ich dzieci, kolejno Andrzej, Ludwik i Anna. Na początku lat 30. spłonęły zabudowania zamieszkałej przez nich zagrody, co zmusiło rodzinę do zamieszkania w domu rodzinnym Elżbiety. Korkoszowie przeprowadzili w latach 30. kolejną rozbudowę zagrody. Wzniesiono wówczas drugą stajnię (murowaną z kamienia) oraz wozownię. W dawnej stajni Sebastian Korkosz, wraz z sąsiadem Bartłomiejem Chudaczkiem zbudowali pierwszy we wsi drewniany kierat. Powstał wtedy również ozdobny płot i brama wjazdowa.

Na początku lat 40 znów powiększyła się im rodzina, najpierw urodziła się córka Maria, a później syn Jan. Zapewne to zadecydowało że w latach 40 po raz kolejny przebudowano dom – w miejscu komory wzniesiono kolejną izbę, zwaną „letnią” lub „pańską”. Prowadziło do niej oddzielne wejście przez ganek, którego balustrada i szczyt zostały ozdobione wycinanymi motywami. Podczas remontu wymieniono okna w kuchni i ,,wielkiej” izbie, w której przebudowano też piec na mniejszy. W tym czasie powstał także chlew, dobudowany od strony wschodniej do wozowni.

Po II wojnie światowej Korkoszowie postanowili opuścić Polskę i udali się wraz z dziećmi na stałe na Słowację. Od tego czasu opuszczona zagroda ulegała stopniowemu zniszczeniu. Przez pewien czas zamieszkiwał tu mnich zajmujący się m.in. zielarstwem i leczeniem okolicznej ludności. W latach 60. rozebrano zrujnowany chlew, natomiast w 1980 roku, już po śmierci Sebastiana Korkosza, jego rodzina przekazała zagrodę na rzecz Skarbu Państwa z myślą utworzenia w niej muzeum spiskiej kultury ludowej. Latem 1981r. przystąpiono do remontu konserwatorskiego zabudowań,który trwał aż do zimy 1983r. Po przeprowadzeniu remontu konserwatorskiego Muzeum Tatrzańskie zorganizowało we wnętrzach ekspozycję etnograficzną,obrazującą bogate gospodarstwo spiskie z okresu międzywojennego. W ciągle zmieniającej się wsi drewniana zagroda Korkoszów jest miejscem, gdzie jeszcze żyje odchodzący już w przeszłość świat chłopskiej kultury.

Zabudowania wyremontowanej zagrody rozmieszczone są na rzucie w kształcie litery „U” a więc stanowią niepełny okół. Całość pokryta jest wspólnym dachem. Obszerne podwórze pomiędzy budynkami czyli obora, jest wybrukowane kamieniem rzecznym. Zagroda od strony drogi, tj. od wschodu, ogrodzona jest płotem sztachetowym. Z tej strony jest też brama wjazdowa i furtka. Chałupa założona na planie prostokąta,ustawiona jest szczytem do drogi i składa się z czterech pomieszczeń: sieni,kuchni, „wielkiej” izby i izby „letniej”, które są usytuowane jeden za drugim. Postawiona jest na kamiennej podmurówce, ściany są konstrukcji zrębowej uszczelnione suszonym mchem, dach półszczytowy pobity gontami. Zabudowania gospodarcze – kierat, boisko i owczarnia zamykają zagrodę od zachodu, a murowana stajnia i wozownia od południa. Przykryte są wspólnym gontowym dachem,którego kalenica jest nieco wyższa od kalenicy chałupy i łączy się z nią pod kątem prostym. Przed chałupą urządzony jest ogródek kwiatowy, ogrodzony sztachetowym płotem, którego górna część ma kształt falisty.

We wnętrzach urządzone zostało muzeum przedstawiające bogate gospodarstwo spiskie z okresu międzywojennego. W chałupie zaaranżowano sień, w której znajdują się żarna, stępa, warsztat stolarski wyposażony w niezbędne narzędzia (strugi, fugowniki, młotki, dłutka, świder, piłę ramową). Z sieni wejście prowadzi na strych, czyli izbę, miejsce, gdzie w sąsiekach przechowywano ziarno, a w skrzyniach i dzieżach produkty żywnościowe. Jest również magazyn podręcznych sprzętów,takich jak drewniany cebrzyk do kąpieli dzieci (kompacka), drewniane wiaderka i konewki na mleko, dzieżki na masło i bryndzę, itp. Kolejnym pomieszczeniem jest kuchnia, w której dawniej, zanim powstały izby, koncentrowało się życie rodziny. Tutaj spano, jedzono,gotowano strawę, pieczono chleb, przędło się len i wełnę. Obecnie kuchnia jest wyposażona w ceglany piec (pierwotnie kamienny), meble (stół, zydle, lawy, półka na naczynia) oraz sprzęty codziennego użytku (lyżnik, maśnice, stępa, dzieże i wiele innych).

„Wielką” (paradną) izbe służącą za sypialnie wyposażono w piec grzewczy (zbudowany z kamieni, tzw. grapówek, wyklejony gliną i bielony), meble (stół, stołki, listwa, łóżka,skrzynie, kołyska), żerdkę na odzież (portki, odziewacki, czyli chusty na ramiona) są tu także elementy stroju ludowego oraz charakterystyczny, spotykany tylko w Czarnej Górze, kapelusz drużbiarski, a na ścianach oleodruki oraz makatki. W „pańskiej” czyli „letniej” izbie, przyjmowano gości i ogrzewano ją osobnym piecem. Znajdziemy tu teraz warsztat tkacki, który jest do dzisiaj używany oraz pamiątki i rękodzieła po rodzinie Korkoszów. W izbie znalazły się również rzeźby i fotografie przedstawiające członków tej utalentowanej plastycznie rodziny. Są wśród nich rzeźbiarze, malarka na szkle i tkaczka. Na półce stoi rzeźba Upadek Chrystusa pod krzyżem, dłuta Ludwika Korkosza, a na piecu gipsowa rzeźba wykonana również przez Ludwika Korkosza – głowa Sebastiana Korkosza.

 W skład zabudowań gospodarczych wchodzą: dawna stajnia z drewnianym kieratem, boisko z klepiskiem w miejsce podłogi, gdzie stoi sieczkarnia oraz narzędzia gospodarcze i rolnicze (m.in. kołowrotek dokręcenia słomianych powróseł, pług i sanie, owczarnia (dawniej stajnia – sopa) z podłogą z dyli, czyli przepołowionych żerdzi, wyposażona w drabinki i żłoby na karmę dla zwierząt, murowana stajnia, w której urządzono ekspozycję prezentującą sprzęty do obróbki lnu i przygotowania przędzy. Wozownia (boisecko), gdzie stoi wóz (tzw. drewniok z dwoma półkoskami czyli wyplatanymi koszami, stanowiącymi boczne burty pojazdu). Na wozie umieszczono obońki, w których wożono mleko z hal.  Znajduje się tu również winda do podnoszenia chałupy podczas wymiany zniszczonych belek.
Eksponaty wchodzące w skład wyposażenia chałupy i budynków gospodarczych zakupione zostały w Czarnej Górze. Autorką ekspozycji była Zofia Chałupka.

adres: ul. Zagóra 83, 34-532 Czarna Góra
źródła: „Kultura ludowa Górali Spiskich”, pod red. U. Janickiej-Krzywdy, Kraków 2012.
www.muzeumtatrzanskie.pl
zdjęcia: zbiory własne Stowarzyszenia Czarna Góra24